ALAMUT07

Sanal bilgi çöplüğü sözlükleri de kirletti


ÖMER SARI

Türkiye’de milyonlarca bilgisayar kullanıcısı tarafından bilinen Microsoft Word programının, ‘sağcı’ kelimesini ‘gerici’, ‘solcu’yu da ‘yenilikçi’ gibi önyargılı ibarelerle tanımlamasının ardından birçok bilgisayar kullanıcısının internet ortamından indirdiği MoonStar (MTU) Dil Kılavuzu’nda Türkçe Eşanlamlı Kelimeler Sözlüğü’nde de ‘muhafazakâr’ kelimesi, ‘bağnaz, eski kafalı, örümcek kafalı, faşist, gerici, ırkçı, kara kuvvet, softa, şeriatçı, takunyalı ve tarikatçı’ olarak tanımlanıyor.
Söz konusu sözlük ‘sağcı’ya faşist ve tarikatçı, ‘solcu’ya ise ‘yenilikçi’ anlamını uygun görmüş. ‘İrtica’ kelimesi sözlüklerin kaderlerini de belirliyor. En son Adana’nın Seyhan Belediyesi’nin ilköğretim öğrencilerine yönelik dağıttığı 100 bin Türkçe sözlükteki “irtica” sözcüğünün “İslami yaşama dönüş, gericilik” şeklinde tanımlanmasının ortaya çıkmasının ardından sözlükler toplatıldı. Türk Dil Kurumu’nun (TDK) internetten de ulaşılabilen Güncel Türkçe Sözlüğü’nde gericilik olarak tarif edilen ‘irtica’ya bakmadan artık vatandaşlar sözlüğü çeviremiyor.
‘Gördüğünüz her sözlüğü TDK’nın sanmayın.’ diyen Türk Dil Kurumu Başkanı (TDK) Başkanı Prof. Dr. Şükrü Halûk Akalın, sanal ortamda kimler tarafından hazırlandığı belli olmayan sözlüklerin olduğuna dikkat çekiyor. Bazı sözlüklerde tanımlar ve örneklendirmeler içerisinde yanlışların ve yönlendirmelerin yer aldığını ifade eden Akalın, “Sözlüklerde ‘muhafazakâr’ı ‘örümcek kafalı, bağnaz, faşist’ gibi sözlerle açıklamak bilimsel bir yaklaşım değil bu, kelimenin tam anlamıyla ‘slogancılık’tır. TDK Türkçe Sözlük’te ‘muhafazakâr’ Türkçe karşılığı olan ‘tutucu’ya yönlendirilmiş, tanım da burada “Mevcut toplumsal düzeni, düşünceleri ve kurumları değiştirmeden olduğu gibi korumak isteyen kimse, muhafazakâr.” olarak verilmiştir. “Örümcek kafalı” ise “Eskiye saplanıp yeniliklere düşman olan, eskiye bağlanıp kalmış olan, geri düşünceli (kimse)”dir. Görüldüğü gibi bu kavramlar arasında önemli ayrılıklar var. Bu ayrılıklardan yola çıkarak tanımları ancak sözlük uzmanları yapabilir. Sözlük hazırlamak çok ciddi bir iştir. Özellikle de eşanlamlılar ve karşıt anlamlılar sözlüğünü hazırlamak dilbilgisinin yanı sıra kültür birikimini de gerektirir.” diyor.
Akalın, sanal ortamdaki sözlüklerin bilgisayar ortamına çok kolay aktarılabildiğinden pek çok kişinin doğruluğunu araştırmadan verilen bu bilgileri “kopyala-yapıştır” yöntemiyle yazılarında, araştırmalarında ve ödevlerinde kullandığına dikkat çekiyor. Doğru bilgilerle birlikte yanlış veya eksik bilgilerin kullanımının da bu yolla makalelere, bilimsel yayınlara, ödevlere girdiğini ve giderek de yayıldığını söyleyen Akalın, “Bilgiyi kitaplarda, sözlüklerde, ansiklopedilerde araması gereken kişiler ağ ortamındaki arama motorlarında yaptıkları araştırmalar sonucunda karşılarına çıkan bu tür bilgileri süzgeçten geçirmeden kopyalayıp dosyalarına yapıştırmakta, daha sonra bu dosyaları kendi özgün çalışmalarıymış gibi sunmaktadırlar.” diyor.
İnternette TDK’nın sözlüklerinden izinsiz alınan verilerle hazırlanmış bazı sözlükler olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Şükrü Halûk Akalın, bunların da içine yalan yanlış bilgilerin yerleştirildiğini aktarıyor. “Bu tür sözlüklere karşı yasal haklarımızı koruyoruz ve yargıya gidiyoruz.” diyen Akalın, “TDK’nın resmî ağ sayfası dışındaki hiçbir sözlükle ilgimiz yok. Halkımızın doğru bilgiye ulaşması için http://tdk.org.tr adresindeki sayfamızdaki sözlüklerimizden yararlanmalarını tavsiye ediyoruz.” şeklinde konuştu.
Erzincan Üniversitesi (EÜ) Eğitim Fakültesi Türkçe Eğitimi Bölüm Başkanı Prof. Dr. Mukim Sağır ise sözlükler hazırlanırken temel anlamın değiştirilmemesi ve ayrımcılığa girilmemesi gerektiğini belirtiyor. Ayrımcılık kokan sözlükleri hazırlayanların kelimelerin tanımını kendileri yaparak Türkçeye zarar verdiklerini aktaran Sağır, “Vatandaşlarımız bu tür sözlüklerle yanıltılıyor. Türkçemiz de büyük zarar görüyor. TDK’nın güncel sözlüğü en kapsamlı ve güvenilir sözlük.” diyor.

Cepten sözlüğe ulaşma zamanı

Batı dillerinde “leksikoloji”, Türkçede ise “sözlük bilimi” diye adlandırılan bu bilim dalının ilkeleri doğrultusunda sözlükler hazırlanıyor. Kâşgarlı Mahmud’un, ilk Türkçe sözlük Divanü Lügat-it-Türk’ü yazmasıyla başlayan gelenek, büyük bir gelişme kaydetti. TDK’nın Türkçe Sözlük’ü de bu gelenek içerisinde önemli bir yere sahip. İlk baskısı 1945’te yayımlanan Türkçe Sözlük’ü 2002 yılında sanal ortama aktarıldı. Bugüne kadar milyonlarca kişi bu sözlüğü kullandı hâlen de kullanıyor. Söz konusu sözlük, cep telefonlarından da erişilir bir duruma getirildi. Amaç, her ortamda Türkçeyle ilgili doğru bilgiler sunmak.